30 VIII2015

Jedz jagody, będziesz młody (i szczupły, bystry oraz mądry)

by joanna

Nieograniczony dostęp do świeżych jagód, malin i brusznic prosto z krzaka to jedna z wielkich zalet naszych wakacji w górach. Owoce lasu najlepiej smakują wtedy, gdy nazbieramy je sami. Dlaczego warto chodzić na jagody?

Dzika borówka

W Polsce w dzikich okolicach możemy spotkać przede wszystkim czarną jagodę (borówkę czarną, Vaccinium myrtillus L.), która w przeciwieństwie do borówki amerykańskiej (Vaccinium corymbosum L.) nie daje się uprawiać. Dlatego też nie znajdziemy czarnych jagód z upraw ekologicznych, choć na pewno jakość owoców różni się w zależności od miejsca, w którym były zbierane.

jagody_3

Krzaczek czarnej jagody.

Borówka czarna, zwana także czernicą (oraz wieloma lokalnymi nazwami), należy do rodziny wrzosowatych, jest bardzo rozpowszechniona w Europie. Rośnie na glebach kwaśnych i ubogich, w lasach sosnowych, zarówno w górach, jak i na nizinach; najlepsze jagody znajdziemy w miejscach dobrze nasłonecznionych. Co ciekawe, ponieważ krzaczki borówek tworzą surową próchnicę, powodują wymieranie innych roślin w swoim otoczeniu. Natomiast dobrze współżyją z grzybami, które rozwijają się symbiotycznie na korzeniach krzaczków. Czernica kwitnie w maju i czerwcu, owocuje od końca czerwca do końca sierpnia i później w rejonach o klimacie ostrzejszym. Jej słodkie, ciemne owoce są niezwykle zdrowe.

Owoce czarnej jagody przeciętnie zawierają:

  • 86,5% wody,
  • 0,8% białka,
  • 0,6% tłuszczu,
  • 8,6–14% węglowodanów,
  • 2,2–3,2% błonnika.

100 g jagód to około 45 kalorii (co oznacza, że ich zbieranie jest zupełnie nieekonomiczne pod względem wydatkowania energii, hehe).

jagodobranie

Jagodobranie: wielka przygoda małych smakoszy.

Właściwości

Czarna jagoda to źródło bardzo wielu cennych składników odżywczych. W medycynie ludowej znana jest jako środek regulujący trawienie (pomaga zarówno na biegunki – suszona, gotowana, zaparzana – jak i na zaparcia – świeża). Zawiera garbniki, które zmniejszają przepuszczalność jelit i działają zabójczo na drobnoustroje chorobotwórcze.

Antocyjany zawarte w jagodach wiążą toksyny w przewodzie pokarmowym, dzięki czemu utrudniają ich wchłanianie. Mają także właściwości bakteriobójcze (np. niszczą E. coli), antynowotworowe i przeciwutleniające. Stanowią też istotny składnik diety cukrzyków dzięki niskiemu indeksowi glikemicznemu i przypisywanym właściwościom obniżania cukru we krwi. Najwięcej antocyjanów znajduje się w skórce owoców.

jagoda_3

Czarna jagoda.

Poza tym czarne jagody zawierają flawonole (odpowiedzialne m.in. za wchłanianie promieni UV), witaminę C i E, mangan, karotenoidy: luteinę i zeaksantynę (przeciwutleniacze, które chronią oczy przed działaniem wolnych rodników).

Oprócz pożytecznej roli w ochronie oczu czarne jagody mają dobroczynne działanie na mózg, w tym wspomagają zapamiętywanie oraz zapobiegają starzeniu się mózgu (udowodnione badaniami! Jedzenie jagód powstrzymuje starość!). Są również dowody na to, że spożywanie jagód i dzikich borówek wspomaga odchudzanie. W medycynie tradycyjnej wykorzystuje się także liście do naparów, które mają działanie m.in. uspokajające.

Jedzmy jagody!

Jedzmy jagody!

Jagody a alergie i nietolerancje

Czarne jagody są uznawane za w miarę bezpieczne owoce dla alergików (zwróćcie uwagę, jak mało białka zawierają, a to białka właśnie wyzwalają reakcje alergiczne).

Natomiast, podobnie jak borówki amerykańskie, żurawina i kilka innych owoców, zawierają naturalny kwas benzoesowy (w postaci anionu benzoesanowego), który w przemyśle – zazwyczaj sztucznie otrzymywany, E210 – jest powszechnym konserwantem i nie cieszy się najlepszą opinią, jak również jego pochodna – benzoesan sodu (E211). Wiadomo, że podrażnia śluzówki przewodu pokarmowego (co bywa wykorzystywane w medycynie dla zwiększenia wchłaniania leku) oraz

Ze wszystkich owoców w jagodach znajduje się najwięcej kwasu benzoesowego, około 0,2%. To dzięki niemu przetwory z jagód i innych ciemnych owoców są tak odporne na zepsucie – działa bakteriobójczo, zapobiega rozwojowi drożdży.

Jagody zawierają jednocześnie związki chemiczne, które wspomagają leczenie i łagodzenie alergii (witamina C, cyjanidyna), oraz takie, które tę alergię mogą pośrednio nasilić – kwas benzoesowy należy do grupy związków chemicznych, które obok amin biogennych są odpowiedzialne za wiele niepożądanych reakcji nadwrażliwości pokarmowej. Jego pochodną jest też kwas salicylowy, znany jako jeden z silniej działających związków wywołujących nietolerancje pokarmowe.

Czarna jagoda.

Czarna jagoda.

Kiedy pod okiem dietetyka wprowadzaliśmy dietę mającą zaleczyć stany zapalne jelit naszego starszego syna (a w testach wyszła mu reakcja na benzoesan sodu), dostaliśmy zalecenie, aby unikać ciemnych owoców. Po dwóch latach starszy syn może jeść jagody bez przeszkód, natomiast młodszy po większej ilości czarnych jagód skarży się na bóle brzucha. Tak więc mimo że jagody są niezwykle zdrowe i potrzebne w naszej diecie, w konkretnych wypadkach mogą wywoływać niepożądane reakcje nadwrażliwości.

Jagody czy borówki? 

Według badań zarówno czarne jagody, jak i borówki amerykańskie są bardzo zdrowe, jednak zawartość przeciwutleniaczy czy antocyjanu zależy od odmiany rośliny. Wśród borówek – jak pisze Jo Robinson w swojej książce „Dzika strona jedzenia” – króluje odmiana Rubel, najmniej zmieniona przez człowieka i najbardziej przypominająca dziką borówkę sprzed stu lat. Litewscy badacze również porównali różne odmiany borówek oraz czarną jagodę (tu opracowanie). Generalnie mówi się, że borówki amerykańskie mają większe właściwości przeciwnowotworowe, a czarne jagody – ponieważ zawierają więcej garbników – są skuteczniejsze przeciwwirusowo i bakteriobójczo.

Jeśli mogę, sama wybieram czarne jagody (a najlepiej – sama je zbieram w dobrym miejscu), ponieważ to najbardziej lokalne i naturalne pożywienie, jakie można sobie wyobrazić.

Borówka amerykańska (wysoka)

Ta odmiana jagody – borówka wysoka – została udomowiona na początku XX wieku w Stanach Zjednoczonych. Jak twierdzi Jo Robinson w „Dzikiej stronie jedzenia”, ludzkie zabiegi, aby uzyskać jak najatrakcyjniejsze (smaczne, łatwe w hodowli) odmiany roślin, spowodowały częściową utratę ich właściwości. Mimo to wciąż borówki amerykańskie są jednymi ze zdrowszych owoców.

borowki_amerykanskie

Borówki amerykańskie z uprawy ekologicznej.

Owoce borówki, większe od czernicy i niezawierające brudzącego soku, podobnie do naszych jagód zawierają antocyjany. Dzięki swoim właściwościom borówki amerykańskie m.in. zapobiegają chorobom nowotworowym i hamują ich rozwój, obniżają ciśnienie krwi, działają przeciwzapalnie, a nawet spowalniają postępy choroby Alzheimera.

Owoce borówki amerykańskiej zawierają:

  • 86,5% wody,
  • 1% białka,
  • 0% tłuszczu,
  • 14% węglowodanów,
  • 2% błonnika.

100 g borówek amerykańskich to około 57 kalorii.

Rady Jo Robinson

Autorka „Dzikiej strony jedzenia” zebrała kilka ciekawych porad na temat kupowania borówek. Większość można zastosować także do naszych polskich jagód. Oto kilka z nich – po więcej odsyłam do książki:

  • jeśli masz informacje na temat odmian borówek, kupuj odmianę Rubel – jest najmniej zmodyfikowana i zawiera najwięcej cennych składników,
  • jedz dużo więcej borówek niż wcześniej, warto!
  • myj borówki tuż przed jedzeniem, dłużej zachowają świeżość,
  • borówki kupione na potem trzymaj w lodówce,
  • możesz zamrozić borówki w torebkach do mrożenia; podobno najlepiej dla nich rozmrażać je w mikrofalówce (szybkie rozmrażanie = mniej strat cennych składników) – nie mam mikrofalówki, więc nie sprawdzę,
  • borówki poddane obróbce termicznej mogą być nawet zdrowsze od świeżych jagód, o ile proces podgrzewania/suszenia był szybki – jedz gotowane czy pieczone jagody, a nie suszone.

Borówka brusznica

Jest bliską krewną czernicy, podobnie jak ona lubi kwaśne gleby, słońce, wilgoć i symbiozę z grzybami. Dojrzałe owoce mają kolor ciemnoczerwony. W smaku są kwaśnawe. Vaccinium vitis-idaea L., podobnie jak czernice i borówki amerykańskie, zawierają kwas benzoesowy. Do tego są źródłem potasu, wapnia, fosforu, magnezu, żelaza, witaminy A, B1, B2, B6, PP, C i kwasu foliowego.

Dojrzały owoc brusznicy.

Dojrzały owoc brusznicy.

Owoce brusznicy zawierają (w zależności od źródeł):

  • 0,3–0,4% białka,
  • 0,0% tłuszczu,
  • 3,5–9,9% węglowodanów,
  • 1,1% błonnika.

W 100 g owoców brusznicy znajduje się około 47 kalorii.

Krzaczek brusznicy.

Owoce brusznicy.

Właściwości brusznicy są zbliżone do żurawiny – ceni się ją za właściwości odkażające układ moczowy. Jej smak nie jest tak atrakcyjny jak ciemnych jagód, jednak jest wartościowym urozmaiceniem diety, bywa też przydatna w przygotowaniu domowych środków na dolegliwości. Przypisuje się jej działanie moczopędne, antyseptyczne i przeciwbiegunkowe. Przeprowadzono także wstępne badania, które miały sprawdzić skuteczność brusznicy w leczeniu cukrzycy – tradycyjnie wykorzystywanej przy tym schorzeniu przez plemię Cree w Kanadzie – a także otyłości. Wyniki są bardzo obiecujące (tu przeczytasz więcej).

W kuchni brusznica używana jest jako dodatek do mięs oraz do pędzenia wina (w połączeniu np. z jabłkami).

Pokrzyk wilcza jagoda

Jeśli jako dzieci chodziliście na jagody, z pewnością nieraz słyszeliście o mitycznej wręcz wilczej jagodzie. Wbrew pozorom trudno ją pomylić z czarnymi jagodami, przede wszystkim dlatego, że jej krzaki wyglądają zupełnie inaczej niż krzewinki borówek. Krzaki pokrzyku są wysokie, mają nawet 1,5 m wysokości, a liście są długie, nawet do 25 cm długości. Atropa belladonna L. jest rośliną z rodziny psiankowatych. Występuje dość rzadko, w Polsce podlega ochronie. Jest silnie trująca, jednak ma swoje znaczenie w medycynie (m.in. wykorzystuje się ją do produkcji atropiny).

Atropa_belladonna_030705

Silnie trujące owoce to ciemnofioletowe jagody wielkości nawet wiśni, o słodkim (podobno) smaku. Zawierają atropinę, alkaloid roślinny, który powoduje m.in. rozkurczenie mięśni i pobudzenie ośrodkowego układu nerwowego, przy dużej dawce – jego porażenie. Objawy zatrucia to m.in. halucynacje, napad szału, zaburzenia mowy i słuchu, światłowstręt, wymioty, rozszerzone źrenice, przyspieszony oddech, drgawki, wreszcie śpiączka. Przyjmowana dawka śmiertelna to 3–4 owoce w wypadku dzieci i 10–20 w wypadku dorosłych. W liściach i korzeniach znajduje się także inny alkaloid, hioscyjamina.

Spotkaliśmy krzew wilczej jagody na Podhalu (zamiast robić zdjęcia, skupiliśmy się na edukacji naszych synów), jednak trudno pomylić tę roślinę z czarną jagodą. W razie pomyłki (co może zdarzyć się dzieciom) należy jak najszybciej zgłosić się do szpitala. Jednym ze sposobów pierwszej pomocy w wypadku spożycia trujących jagód jest wywołanie wymiotów (tylko u osoby przytomnej) oraz podanie ogromnej dawki węgla aktywowanego.

Podsumowując

Łapmy okazję i róbmy zapasy jagód i borówek, póki czas. Zimą będą wspaniałym dodatkiem do słodkich śniadań czy deserów. Możemy zamrozić całe owoce albo zrobić przetwory – sama zwykle smażę kilka słoików czystych powideł z borówek, bez grama cukru. Otwarte w styczniu czy lutym, wspaniale komponują się z naleśnikami (np. jaglanymi).

Czarne jagody.

Czarne jagody.

Pewne badania, jak pisze Jo Robinson, wskazują na to, że jagody poddane obróbce termicznej zyskują – ich cenne składniki odżywcze są łatwiej przystępne dla naszego organizmu. Jedzmy więc borówki i jagody w różnych postaciach, pamiętając jednocześnie, że przed spożyciem (i obróbką termiczną) należy je umyć, tak jak wszystkie owoce!

Wybrana bibliografia:

Zdjęcie pokrzyku wilczej jagody: Wikimedia

Może przeczytasz także:

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>

CommentLuv badge