![\"Maskonury](\"https:\/\/baranowscy.eu\/wordpress\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/islandia_1.jpg\")
<\/a>Islandia to jednak nie tylko raj przyrodniczy.<\/strong> To tak\u017ce zaskakuj\u0105ce zwyczaje jej mieszka\u0144c\u00f3w, kt\u00f3re nie s\u0105 raczej wymieniane w przewodnikach. Mo\u017ce dlatego, \u017ce nie ma si\u0119 czym chwali\u0107. Z kolei niekt\u00f3re informacje s\u0105 podawane beznami\u0119tnie, np. fakt, \u017ce w restauracjach zjecie dania z maskonur\u00f3w. Te urocze ptaki s\u0105 jednym z symboli Islandii, to troch\u0119 tak, jakby w Polsce podawa\u0107 potrawk\u0119 z bociana. No i jeszcze polowania na walenie…\u00a0 Poznajcie kilka mniej popularnych fakt\u00f3w o Islandii.<\/strong><\/p>\n To chyba najbardziej drastyczny przyk\u0142ad, w jaki spos\u00f3b Islandczycy traktuj\u0105 ocean wok\u00f3\u0142 wyspy.<\/strong> Na \u015bwiecie s\u0105 tylko trzy kraje, kt\u00f3re zezwalaj\u0105 na krwaw\u0105 rze\u017a waleni: Japonia, Norwegia i w\u0142a\u015bnie Islandia.<\/p>\n W 2024 roku ponownie przed\u0142u\u017cono okres (do 2029 r.) legalnych polowa\u0144 na te przepi\u0119kne morskie ssaki.<\/p>\n Wygl\u0105da to nast\u0119puj\u0105co: co roku wydawane s\u0105 licencje na komercyjny po\u0142\u00f3w 209 p\u0142etwali zwyczajnych<\/strong> rocznie i 217 p\u0142etwali kar\u0142owatych<\/strong> (w sezonie od po\u0142owy czerwca do wrze\u015bnia).<\/span><\/span><\/span><\/p>\n Przez chwil\u0119 by\u0142a szansa, \u017ce polowania zostan\u0105 zawieszone na d\u0142u\u017cej, kiedy w 2023 roku na wniosek rz\u0105du przeprowadzono \u015bledztwo pod k\u0105tem dobrostanu zwierz\u0105t. Sprawdzono, czy metody zabijania wieloryb\u00f3w s\u0105 zbyt okrutne. Patrz\u0105c na to, co to za metody \u2013 u\u017cywanie harpun\u00f3w z \u0142adunkami wybuchowymi \u2013 naprawd\u0119 potrzebne by\u0142o \u015bledztwo?<\/p>\n Stwierdzono, \u017ce wieloryby umieraj\u0105 w m\u0119czarniach przez wiele godzin.<\/strong> Polowania wznowiono pod warunkiem, \u017ce zwierz\u0119ta nie b\u0119d\u0105 tak strasznie cierpie\u0107, a ka\u017cde z\u0142owienie wieloryba b\u0119dzie filmowane przez odpowiedniego inspektora.<\/p>\n W 2025 roku nie odby\u0142y si\u0119 polowania na wieloryby z powod\u00f3w ekonomicznych. Firma Hvalur hf., kt\u00f3ra uzyskuje zezwolenia i przeprowadza polowania, uzna\u0142a, \u017ce jej si\u0119 to nie op\u0142aca. Do niedawna g\u0142\u00f3wnym rynkiem zbytu mi\u0119sa wieloryb\u00f3w by\u0142a Japonia. Ze wzgl\u0119du na nieop\u0142acalny kurs jena wobec korony islandzkiej oraz spadek popytu na mi\u0119so tych ssak\u00f3w dwa statki wielorybnicze nie wyp\u0142yn\u0119\u0142y w tym roku na polowania.<\/p>\n W Rejkiawiku spotyka\u0142am na murach plakaty i graffiti przeciw polowaniom na wieloryby.<\/strong> Jednak najwyra\u017aniej to nie obro\u0144cy zwierz\u0105t \u2013 mimo \u017ce maj\u0105 wp\u0142yw np. na przeprowadzane kontrole \u2013 s\u0105 powodem wstrzymanych polowa\u0144, a pieni\u0105dze. Poniewa\u017c Islandia rozwa\u017ca przyst\u0105pienie do Unii Europejskiej, jest szansa, \u017ce ten niechlubny zwyczaj odejdzie w zapomnienie (cho\u0107 Islandczycy bardzo si\u0119 burz\u0105 przeciw nak\u0142adanym przez UE kwotom po\u0142ow\u00f3w ryb i jest to jedna z ko\u015bci niezgody, kt\u00f3ra wstrzymuje akces, bo Islandia s\u0142ynie z prze\u0142awiania gatunk\u00f3w \u017cyj\u0105cych w Oceanie Atlantyckim).<\/p>\n Wraz z przybyciem na wysp\u0119 normandzkich osadnik\u00f3w pod koniec IX wieku zacz\u0119\u0142a si\u0119 historia Islandii i zarazem antropogenicznego przeobra\u017cania wyspy.<\/strong><\/p>\n Historia wysp poro\u015bni\u0119tych lasami lubi si\u0119 powtarza\u0107: kiedy cz\u0142owiek wkracza na jej terytorium z siekier\u0105 czy toporem, wycina drzewa na swoje potrzeby, p\u00f3ki starczy drzew. Trudno oczekiwa\u0107 od \u015bredniowiecznych wiking\u00f3w zr\u00f3wnowa\u017conej gospodarki le\u015bnej\u2026 W IX wieku nawet 2\/3 wyspy pokrywa\u0142y lasy, a jedynym wi\u0119kszym ssakiem l\u0105dowym by\u0142 lis polarny. Przybysze sprowadzili ze sob\u0105 zwierz\u0119ta gospodarskie, kt\u00f3re potrzebowa\u0142y pastwisk. Z powodu specyficznej budowy islandzkiej gleby pochodzenia wulkanicznego (do\u015b\u0107 zbitej), kiedy znikn\u0119\u0142y lasy, zacz\u0119\u0142a ona podlega\u0107 erozji. Bardzo trudno przywr\u00f3ci\u0107 jej \u017cyzno\u015b\u0107, w czym przeszkadzaj\u0105 te\u017c silne wiatry rozdmuchuj\u0105ce powierzchniow\u0105 warstw\u0119 gleby (znowu: przed wiatrem nie chroni\u0142y jej znikaj\u0105ce lasy).<\/p>\n Drzewo by\u0142o niezwykle cennym budulcem \u2013 kiedy jego zapasy gwa\u0142townie si\u0119 skurczy\u0142y, wikingowie \u201epolowali\u201d na drewno wyrzucane przez morze.<\/p>\n W po\u0142owie XX wieku zalesienie Islandii wynosi\u0142o 1%.<\/strong> Do dzi\u015b popularnym mitem jest brak jakichkolwiek drzew na wyspie, co \u2013 jak sama si\u0119 przekona\u0142am \u2013 nie ma pokrycia w rzeczywisto\u015bci. Jak si\u0119 okaza\u0142o, przywr\u00f3cenie las\u00f3w za pomoc\u0105 sadzenia rodzimych drzew jest trudne, jedynie brzoza pospolita dobrze si\u0119 przyjmuje. Le\u015bnicy si\u0119gaj\u0105 wi\u0119c po gatunki rodzime dla\u2026 Alaski.<\/p>\n Z Alask\u0105 wi\u0105\u017ce si\u0119 historia najbardziej inwazyjnej ro\u015bliny, kt\u00f3ra pokry\u0142a Islandi\u0119 \u2013 \u0142ubinu<\/strong>. W latach 40. ubieg\u0142ego wieku H\u00e1kon Bjarnason, dyrektor Islandzkiego Towarzystwa Le\u015bnego, pozyska\u0142 z Alaski nasiona i sadzonki drzew, kt\u00f3rymi chcia\u0142 zalesi\u0107 Islandi\u0119 (\u015bwierk sitkajski oraz topola kalifornijska), a tak\u017ce nasiona \u0142ubinu alaska\u0144skiego.<\/p>\n \u0141ubin mia\u0142 sprawi\u0107, \u017ce islandzka ziemia na nowo stanie si\u0119 \u017cyzna.<\/strong> Zacz\u0119to rozsiewa\u0107 go na nieu\u017cytkach od 1976 roku. \u0141ubin ma t\u0119 cech\u0119, \u017ce wi\u0105\u017ce w korzeniach azot i u\u017cy\u017ania gleb\u0119, ale tak\u017ce jest bardzo inwazyjny i zaw\u0142aszczy\u0142 spor\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 islandzkiego krajobrazu. Trafi\u0142am akurat na moment, kiedy fiolet kwiat\u00f3w jeszcze rozlewa\u0142 si\u0119 po polach i skal\u0119 za\u0142ubinienia Islandii wida\u0107 by\u0142o go\u0142ym okiem.<\/span><\/span><\/p>\n Obecnie problem jest taki, \u017ce \u0142ubin rozpanoszy\u0142 si\u0119 wsz\u0119dzie.<\/strong> Ma w Islandczykach swoich zagorza\u0142ych wrog\u00f3w, ale i mi\u0142o\u015bnik\u00f3w. Z tego, co si\u0119 zorientowa\u0142am, po prostu sta\u0142 si\u0119 elementem krajobrazu i obiektem obserwacji \u2013 co wyniknie z jego obecno\u015bci? Bo to, \u017ce zmienia charakter wyspy, ju\u017c wiadomo. Jest te\u017c przyk\u0142adem \u015bwiadomej introdukcji obcego gatunku bez \u017cadnego planu na wypadek, gdyby co\u015b posz\u0142o nie tak. A chyba jednak zacz\u0119\u0142o \u2013 \u0142ubin dominuje swoim fioletem tam, gdzie mia\u0142y szumie\u0107 nowe lasy…<\/p>\n Dzi\u0119ki swojemu po\u0142o\u017ceniu na Grzbiecie \u015ar\u00f3datlantyckim, w miejscu, gdzie wyst\u0119puje bardzo du\u017ca aktywno\u015b\u0107 wulkaniczna, Islandia ma dost\u0119p do \u017ar\u00f3de\u0142 geotermalnych<\/strong>. Zazwyczaj nie s\u0105 to \u017ar\u00f3d\u0142a tryskaj\u0105ce same z siebie \u2013 trzeba si\u0119 do nich dosta\u0107 za pomoc\u0105 odwiert\u00f3w. Aby korzysta\u0107 ze \u017ar\u00f3de\u0142 geotermalnych, potrzebne s\u0105 odwierty na g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 oko\u0142o 1 km, gdzie woda (tudzie\u017c bardziej para wodna) ma temperatur\u0119 od 50\u00b0C do 200\u00b0C.<\/p>\n \u0179r\u00f3d\u0142a s\u0142u\u017c\u0105 dw\u00f3m g\u0142\u00f3wnym celom: te ch\u0142odniejsze s\u0105 wykorzystywane do ogrzewania dom\u00f3w (a tak\u017ce np. miejskich chodnik\u00f3w w zimie). Gor\u0119tsze s\u0142u\u017c\u0105 do produkcji pr\u0105du.<\/strong><\/p>\n Rozw\u00f3j tej technologii nie by\u0142 bardzo szybki i zaj\u0105\u0142 100 lat. Wg niekt\u00f3rych \u017ar\u00f3de\u0142 dzi\u015b 90% dom\u00f3w jest ogrzewana \u017ar\u00f3d\u0142ami geotermalnymi, pozosta\u0142e 10% za pomoc\u0105 \u201ezielonej\u201d energii elektrycznej, w tym tej pozyskiwanej ze \u017ar\u00f3de\u0142 geotermalnych.<\/p>\n Niestety \u2013 wszystko wygl\u0105da \u0142adnie w statystykach, ale ju\u017c w 1970 r. islandzki pisarz-noblista Halld\u00f3r Laxness podni\u00f3s\u0142 alarm, \u017ce energia pozyskiwana z ziemi to nie tylko b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo, ale tak\u017ce niszczenie przyrody<\/strong>. Pierwsza elektrownia geotermalna Bjarnarflagsvirkjun<\/strong> zosta\u0142a zbudowana w 1969 roku, \u017ceby dostarcza\u0107 pr\u0105d do zak\u0142adu wydobywaj\u0105cego ziemi\u0119 okrzemkow\u0105 z dna jeziora M\u00fdvatn. A w 1976 roku powsta\u0142a elektrownia Svartsengi<\/strong>, kt\u00f3r\u0105 widzia\u0142am z bliska (jest okropna) i w kt\u00f3rej \u015bciekach si\u0119 k\u0105pa\u0142am. Z zasob\u00f3w bogatych w\u00f3d wykorzystywanych do produkcji pr\u0105du utworzono tam spa B\u0142\u0119kitna Laguna (nie warto p\u0142aci\u0107 prawie 500 z\u0142 za wst\u0119p!).<\/p>\n Przez lata powstawa\u0142y kolejne elektrownie, nie do\u015b\u0107, \u017ce brzydkie, to jeszcze niepotrzebne.<\/strong> Tak \u2013 w\u0142a\u015bnie \u2013 bo pr\u0105du Islandia ma po kokard\u0119. Mimo protest\u00f3w znanych osobisto\u015bci, w tym np. znanej wszystkim Bj\u00f6rk Gu\u00f0mundsd\u00f3ttir, Islandia budowa\u0142a kolejne i kolejne elektrownie, zasilaj\u0105ce przede wszystkim przemys\u0142. Jaki przemys\u0142? Przede wszystkim huty aluminium (w przewa\u017caj\u0105cej ilo\u015bci), ale tak\u017ce\u2026 kopalnie bitcoin\u00f3w.<\/strong> Tani pr\u0105d by\u0142 powodem powstania tych hut \u2013 poniewa\u017c wymagaj\u0105 one bardzo du\u017cych zasob\u00f3w energetycznych \u2013 a tak\u017ce przeniesienia si\u0119 na wysp\u0119 firm zajmuj\u0105cych si\u0119 m.in. kryptowalutami. W 2018 roku pob\u00f3r pr\u0105du na potrzeby bitcoin\u00f3w mia\u0142 przewy\u017cszy\u0107 pob\u00f3r pr\u0105du wszystkich gospodarstw domowych na wyspie.<\/p>\n Przypomn\u0119 jeszcze, \u017ce huty aluminium produkuj\u0105 bardzo niebezpieczne odpady, przede wszystkim fluor.<\/strong> Ch\u0119tnie przeczytam ksi\u0105\u017ck\u0119 \u201eSzepty kamieni. Historie z\u00a0opuszczonej Islandii\u201d autorstwa Piotra Miko\u0142ajczaka i\u00a0Bereniki Lenard w\u0142a\u015bnie o tym, jak Islandia jest zatruwana przez przemys\u0142, ale uparcie broni swojego zielonego wizerunku.<\/p>\n Aby podsumowa\u0107, zaznacz\u0119 dwa g\u0142\u00f3wne problemy:<\/p>\n Na Islandii z pewno\u015bci\u0105 wody nie brakuje i \u0142atwo si\u0119 o tym przekona\u0107.<\/strong> Je\u015bli zwiedza si\u0119 najpopularniejsze miejsca na wyspie, to z pewno\u015bci\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 z nich to wodospady \u2013 a je\u017celi kto\u015b ma wi\u0119cej czasu i pieni\u0119dzy, zobaczy tak\u017ce lodowce.\u00a0Lodowce zasilaj\u0105 rzeki, tereny o du\u017cych r\u00f3\u017cnicach wysoko\u015bci sprzyjaj\u0105 powstawaniu wodospad\u00f3w, a te kusz\u0105 inwestor\u00f3w, \u017ceby wykorzysta\u0107 moc spadaj\u0105cej wody i zamieni\u0107 j\u0105 w pr\u0105d.<\/p>\n Czasem stanowczo\u015b\u0107 obywateli ratuje krajobraz i \u015brodowisko przed degradacj\u0105. Jednym z najs\u0142ynniejszych przyk\u0142ad\u00f3w jest ogromny wodospad Gullfoss<\/strong>, na kt\u00f3rego mia\u0142y zakusy brytyjskie firmy w 1905 roku (kiedy Islandia by\u0142a jeszcze pod panowaniem Danii). T\u00f3mas T\u00f3masson i jego c\u00f3rka Sigr\u00ed\u00f0ur T\u00f3masd\u00f3ttir, kt\u00f3rzy zarz\u0105dzali terenami wodospadu, walczyli przeciw planom stawiania elektrowni wodnej \u2013 Sigr\u00ed\u00f0ur zamanifestowa\u0142a sw\u00f3j sprzeciw marszem (na bosaka!) do Rejkiawiku. Uda\u0142o si\u0119 jej wywalczy\u0107 ochron\u0119 Gullfossa, a tak\u017ce innych islandzkich teren\u00f3w, przed inwestorami z zagranicy. Ten wodospad jest nienaruszony do dzi\u015b i mo\u017cna go podziwia\u0107, co jednak z innymi?<\/p>\n Wed\u0142ug danych sprzed kilku lat 10% Islandii pokrywaj\u0105 lodowce.<\/strong> Dzi\u015b mo\u017ce by\u0107 to nieaktualna wiedza. Lodowce znikaj\u0105 na ca\u0142ym \u015bwiecie i Islandia nie ma si\u0119 jak przed tym obroni\u0107. W 2019 roku og\u0142oszono symboliczn\u0105 \u015bmier\u0107 jednego z nich o nazwie Okj\u00f6kull<\/strong>. Nawet w Wikipedii przeczytamy o nim w czasie przesz\u0142ym.<\/p>\n A to islandzkie lodowce s\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142em rzek przeliczanych na terawatogodziny. Rzeki to m.in. \u00dej\u00f3rs\u00e1, J\u00f6kuls\u00e1 \u00e1 Fj\u00f6llum, Hv\u00edt\u00e1, Skj\u00e1lfandaflj\u00f3t, J\u00f6kuls\u00e1 \u00e1 Br\u00fa i Tungna\u00e1. Na szcz\u0119\u015bcie nie wszystkie mog\u0105 zosta\u0107 zamienione w \u017ar\u00f3d\u0142o energii: cz\u0119\u015b\u0107 jest chroniona. Co nie zmienia faktu, \u017ce elektrownie wodne powsta\u0142y i s\u0105 g\u0142\u00f3wnym \u017ar\u00f3d\u0142em pr\u0105du na wyspie. Podobnie jak w wypadku energii geotermalnej, pr\u0105d jest produkowany ponad potrzeby mieszka\u0144c\u00f3w \u2013 przeznaczany jest dla przemys\u0142u, w tym, niespodzianka, dla hutnictwa. Islandczycy zaprosili do siebie przemys\u0142 aluminiowy i teraz ponosz\u0105 tego konsekwencje \u015brodowiskowe, ale nie chc\u0105 o tym m\u00f3wi\u0107 g\u0142o\u015bno.<\/strong><\/p>\n Na koniec dwa fakty: w 1969 roku na rzece \u00dej\u00f3rs\u00e1 postawiono tam\u0119 o d\u0142ugo\u015bci 6 km, kt\u00f3ra spowodowa\u0142a zalanie cennych mokrade\u0142<\/strong> i zmusi\u0142a zasiedlaj\u0105ce je ptaki do opuszczenia swoich teren\u00f3w l\u0119gowych \u2013 w tym podobno setki tysi\u0119cy par g\u0119si kr\u00f3tkodziobej. Pr\u0105d pozyskiwany dzi\u0119ki tej budowli zasila co? Fabryk\u0119 aluminium Rio Tinto w Straumsviku.<\/p>\n Z kolei w 1970 roku mieszka\u0144cy uratowali inn\u0105 rzek\u0119 \u2013 Lax\u00e1<\/strong> \u2013 kt\u00f3rej nawet nazwa wskazuje, \u017ce mieszkaj\u0105 w niej \u0142ososie (lax to \u0142oso\u015b). By\u0142 to jedyny znany wypadek, kiedy wkurzeni farmerzy wysadzili powstaj\u0105ca tam\u0119 i zatrzymali budow\u0119. Jak przeczytamy w Wikipedii: \u201eW 2009 r. Islandia zako\u0144czy\u0142a sw\u00f3j najwi\u0119kszy program hydroenergetyczny, oddaj\u0105c do u\u017cytku kompleks K\u00e1rahnj\u00faka o mocy 690 MW. Projekt ten powsta\u0142 g\u0142\u00f3wnie z my\u015bl\u0105 o kompleksie hutniczym w Rey\u00f0arfj\u00f6r\u00f0ur\u201d.<\/p>\n Islandia to niewielki kraj (wyspa ma 102 tys. km\u00b2), zamieszkiwany przez oko\u0142o 400 tys. ludzi<\/strong> \u2013 licz\u0105c imigrant\u00f3w. I cho\u0107 mo\u017cecie du\u017co s\u0142ysze\u0107 o tym, \u017ce pod wzgl\u0119dem ekologii Islandia jest niezr\u00f3wnana, liczby m\u00f3wi\u0105 co innego. A to, \u017ce po przyjechaniu do tego pi\u0119knego kraju nie wida\u0107 r\u00f3\u017cnych rzeczy, wynika z faktu, \u017ce jest tak s\u0142abo zaludniony. Je\u015bli jednak popatrze\u0107 na liczby i statystyki, to Islandia nie bardzo radzi sobie z jednym z najbardziej miarodajnych problem\u00f3w: odpadami.<\/p>\n Du\u017cym problemem jest ogarni\u0119cie tematu zbierania odpad\u00f3w na wyspie tak s\u0142abo zaludnionej, kt\u00f3rej mieszka\u0144cy mieszkaj\u0105 albo w stoicy, albo na trudno dost\u0119pnych obrze\u017cach. Jest to jedna z najwa\u017cniejszych przeszk\u00f3d w organizowaniu gospodarki obiegu zamkni\u0119tego. Dobrze, \u017ce od dawna (1989 r.!) obowi\u0105zuje system kaucyjny, kt\u00f3ry zmusza Islandczyk\u00f3w do zwracania opakowa\u0144<\/strong> \u2013 dzi\u0119ki czemu trafiaj\u0105 one do recyklingu. Natomiast problemy z transportem odpad\u00f3w sprawiaj\u0105, \u017ce do niedawna by\u0142y one g\u0142\u00f3wnie sk\u0142adowane lub spalane (60%), ewentualnie wysy\u0142ane za granic\u0119 do spalenia. Obecnie w\u0142adze stawiaj\u0105 na recykling i te liczby spadaj\u0105. Jednak w 2022 roku prawie 40% odpad\u00f3w zmieszanych trafi\u0142o za granic\u0119 do spalarni.<\/p>\n Je\u015bli chodzi o produkcj\u0119 \u015bmieci, przeci\u0119tny Islandczyk wytwarza ich mniej wi\u0119cej tyle, co statystyczny Polak (mniej ni\u017c 400 kg rocznie na osob\u0119). Jest tak\u017ce wprowadzony obowi\u0105zkowy system segregowania odpad\u00f3w<\/strong> \u2013 cho\u0107 stosunkowo od niedawna jest on rozbudowany na wz\u00f3r europejski. (Islandia nie jest w Unii Europejskiej, ale rozwa\u017ca cz\u0142onkostwo \u2013 jednym z ogranicze\u0144 jest w\u0142a\u015bnie gospodarka odpadami).<\/p>\n Zacytuj\u0119 jeszcze artyku\u0142<\/a> po\u015bwi\u0119cony temu tematowi (2022 r.).<\/p>\n Niewiele wiadomo na temat gospodarki odpadami w Islandii przed rokiem 1970, poniewa\u017c odpady by\u0142y na og\u00f3\u0142 wyrzucane do morza, spalane lub sk\u0142adowane na wysypiskach (…). W latach 1970\u20131990 odpady by\u0142y coraz cz\u0119\u015bciej sk\u0142adowane na wysypiskach i spalane w kontrolowanych kopalniach odkrywkowych lub spalarniach.<\/p><\/blockquote>\n Regulacje prawne powstawa\u0142y przez ostatnie 30 lat i mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce s\u0105 do\u015b\u0107 \u015bwie\u017ce. Najwy\u017cszy czas.<\/p>\n Wieloryby<\/strong><\/p>\n Deforestracja i \u0142ubin<\/strong><\/p>\n Energia geotermalna i hydroelektrownie<\/strong><\/p>\n \u015amieci<\/strong><\/p>\n Do niedawna niewiele wiedzia\u0142am o Islandii (opr\u00f3cz tego, \u017ce mieszka w niej mn\u00f3stwo Polak\u00f3w). Podczas kr\u00f3tkiej wizyty w tym kraju zachwyci\u0142am si\u0119 tym, z czego…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":13851,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":""},"categories":[313,1717,168],"tags":[1358,1845,557,1352],"class_list":["post-13849","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-ekodylematy","category-klimat","category-podroze","tag-ekodylematy","tag-islandia","tag-miejsca","tag-podroze"],"yoast_head":"\n<\/a>Polowania na wieloryby<\/h3>\n
<\/a><\/a><\/a>Deforestracja i wszechobecny \u0142ubin<\/h3>\n
<\/a><\/a><\/a><\/a>Geotermalny pr\u0105d na u\u017cytek aluminium i bitcoin\u00f3w<\/h3>\n
<\/a><\/a>\n
<\/a>Hydroelektrownie w s\u0142u\u017cbie aluminium<\/h3>\n
<\/a><\/a><\/a>\u015amieci spalane, sk\u0142adowane lub wysy\u0142ane zagranic\u0119<\/h3>\n
<\/a><\/a>G\u0142\u00f3wne \u017ar\u00f3d\u0142a, na podstawie kt\u00f3rych pisa\u0142am tekst<\/h3>\n
\n
\n
\n
\n
\n